Nýtt ár, 2017, ný vertíð með tilheyrandi eftirvæntingu og horfum, góðum eða slæmum – enginn veit. Þó halda margir að mikið verði af smálaxi á komandi sumri. En eitt er víst að nóg var af stærri fiski í fyrra og fyrir rælni rákumst við á gamla veiðisögu um sannkallaðan risafisk….og dramaið í lok frásagnar með einstökum ólíkindum.
Frásögnina fundum við í bókinni Vötn og Veiðimenn eftir Guðmund heitinn Daníelsson, en hún kom út árið 1970 og fjallaði að upplagi um uppár Árnessýslu, Hvítá, Brúará og Stóru Laxá. Guðmundur ræddi við marga veiðimenn sem nú eru gengnir til hinna eilífu veiðilenda, líkt og hann sjálfur, og er bókin því einstök heimild um veiði fyrri tíma á Íslandi.
Í bókinni skrifar Guðmundur meðal annars um kynni sín af veiðisvæði Langholts í Hvítá sumarið 1963, eða fyrir 53 árum. Hann skráir þar veiðisögu sem hann kallar Fiskurinn mikli. Hún á sér stað 18.septeber, er dramatísk og enn fremur löng, hleypur á all nokkrum blaðsíðum, þannig að við ætlum ekki að rekja hana alla hér. Það er aðeins í niðurlaginu sem við ætlum að stinga niður fæti og rifja upp. Í aðdraganda þess hefur Guðmundur á nokkrum blaðsíðum lýst þungum og verulegum ryskingum við risalax sem hann nær að sjá nokkrum sinnum stinga sér uppúr eins og hnísu. Óhemjulegt tröll og Guðmundur að eiga við það með sterkum maðkagræjum sem að óneitanlega setja menn í þægilegri stöðu gagnvart hvaða laxi sem er, eða það hefði maður haldið. En í frásögninni ræður Guðmundur lítið við fiskinn. Í lokin er lýsingin svohljóðandi:
-Laxinn byrjar allt í einu að strika, ekki niður með landi eða upp með landi, heldur skáhallt út og upp, í átt til jökla, heim til uppruna síns, hann er ekki í kafi nema stundum, og hraðinn er ótrúlegur. Harðstrengd línan dregst með sírenuvæli út af hjólinu, ekki jafnt og þétt, heldur í æsilegum hviðum. Nú er hann kominn út á stórálinn og ristir djúpa vindölduna þar, eins og höfrungur. Hann fer hallur á móti straumi og bylgjuróti, ég sé gulleitan kvið hans, ég sé hann taka dýfur og veltur til beggja hliða, en hann heldur strikinu, hann heldur – – ha, hvað get ég gert? Línan mín rennur út og rennur út og er bráðum runnin öll, og það er ekkert hægt að gera, nema halda í á móti, af öllum kröftum, og hlusta á sírenuvælið og finna hvernig fiskurinn mikli fer hvítum eldi um fljótið og mig. Og nú -: það kveður við skær brestur, eins og þegar gler brotnar eða hert stál hrekkur í sundur. Það er línan mín, hún var á enda og nú slitnar hún við hjólásinn, þessu er lokið.
Lokið? Onei, það er hætt við að þetta hafi sín eftirköst. Guðinn veit hvað hann er að gera við mann, hann er ekki blindur nema á öðru auganu. Og það sem næst gerðist var kannski ennþá undarlegra, áhrifameira heldur en glíman við fiskinn mikla: Um leið og konungur fljótsins hvarf í vindgrafinn stórálinn, bregður svo við að fiskur byrjar að stökkva um alla víkina og um straumbreiðuna niður af henni, það var ys um Ána og sporðaköst og þys: tugir laxa, stórir og smáir, lyftu sér úr hvítgrárri iðunni, snéru upp í strauminn og lögðu af stað. Þeir stefndu allir út og upp, í átt til jökla, heim til uppsprettulinda vatnanna, heil þjóð, á eftir konungi sínum.
Fáeinum mínútum seinna var allt kyrrt, ekkert lífsmark að sjá, bara vindgáraðan vatnsflöt perlaðan loftbólum stórgerðrar úrkomunnar, sem enn færðist í aukana. Félagi minn stóð hjá mér hugsandi og starði út á Ána, og ég sá, að hann hafði spurn í augum og furðu í svip, en hvorugur okkar mælti orð að svo stöddu, við þögðum.
Þetta var í ljósaskiptunum og mál að halda heim.“
