VoV fékk nýverið tækifæri til að grúska í skýrslusamantekt frá Hafró um laxrækt þá sem staðið hefur í Tungufljóti í Árnessýslu, sem er þverá Hvítár. Þar hefur stofn verið að byggjast upp ofan við fossinn Faxa og neðan hans hefur verið spennandi veiðisvæði. En samkvæmt skýrslunni er samt ekki allt sem sýnist og er ekki mælt með frekari seiðasleppingum. Og fleira kemur í ljós, eins og t.d. erfðarblöndun og netin í jökulvatninu…
Skýrslan er viðmikil og byggir á rannsóknum á árunum 2015 til 2023. Gögn lengra aftur eru einnig til taks. Fyrir rannsóknunum stóðu þeir Magnús Jóhannsson, Benóný Jónsson og Leo Alexander Guðmundsson. Byrjum á því að grípa niður í nokkurs konar inngang þeirra félaga:
-Hér greint frá verkefni sem hófst árið 2014 og var áætlað til 10 ára. Markmið þess var að fá mat á árangur fiskræktar í Tungufljóti þar sem áhersla var lögð á að fylgjast með vexti og viðgangi laxfiska á svæðinu ofan við fiskstigann við fossinn Faxa. Tilgangur fiskræktarinnar var að koma upp sjálfbærum laxastofni ofan við fossinn. Hér er greint frá niðurstöðum áranna sem verkefnið náði yfir. Töluverðum fjölda laxaseiða hefur verið sleppt ofan við Faxa í fiskræktarskyni. Sleppingarnar hafa aukið laxveiði og á árunum 2016 – 2023 var veiðin í Tungufljóti 163 – 526 laxar. Samkvæmt mati á endurheimtum merktra fiska hafa gönguseiðasleppingar í Tungufljót skilað 0,39% heimtum í veiði á vatnasvæði Ölfusár-Hvítár í heild og þ.a. 0,07% í Tungufljóti. Heimtur í Tungufljóti eru líklega vanmetnar vegna slakra skila á merkjum. Samkvæmt greiningu á hreistri af veiddum löxum voru 22,4% laxa úr veiði í Tungufljóti af náttúrulegum uppruna eða úr smáseiðasleppingum. Erfðagreining á seiðum og klaklöxum úr Tungufljóti sýnir að erfðablöndun hafi orðið frá laxi úr Rangánum. Að öllum líkindum vegna þess að klaklax úr Eystri-Rangá hafi verið notaður til eldis á seiðum til sleppinga í Tungufljót. Eftir fiskrækt í meira en 20 ár er hrygning og uppeldi laxa ofan Faxa enn að mestu bundin við Einholtslæk og Tungufljót neðan við hann. Lágur vatnshiti á efri hluta vatnasvæðisins er takmarkandi fyrir þrif laxaseiða. Í lok skýrslunnar eru gefin ráð til framtíðar um fiskrækt á vatnasvæði Tungufljóts.“
Tungufljót er fremur köld lindá og býsna vatnsmikil. Hún er 40 kílómetrar og þar af 11 km neðan við Faxa. Hann var alger lokastöð fyrir göngufisk, en stigi var settur í hann 1974. Lítið gekk og í kringum árið 2000 var hann lagfærður og fór fiski þá að ganga betur að komast upp fyrir. Þar nokkru ofar er hliðarspræna sem heitir Einholtslækur, sem virðist vera eina hliðará árinnar sem fóstra getur lax. Þar er hrygning og uppeldi seiða, einnig í Tungufljóti neðan Einholtslækjar. Annars staðar er áin erfið laxi.
Göngnuseiði hafa verið sett í Tungufljót frá 2003 og við athugun 2010 var komið nokkurt uppeldi laxaseiða bæði ofan og neðan Faxa. Fjöldi gönguseiða hefur verið á flökti frá 14000 á ári oog upp í 75000. Smáseiði hafa einnig verið sett í ána. Mesti gönguseiðafjöldinn skilaði lang mestu veiðinni, 2854 löxum sumarið 2008. Sumarið áður var aflinn 556 laxar, en sumrin þar á undan mun minni. Rannsóknarárin 2015-2023 hefur veiðin hlaupið á bilinu 163 til 526. Erfðarannsóknir á fiski úr ánni hafa hins vegar sýnt fram á stofnablöndun og koma þar ýmsar ár við sögu.
Grípum aðeins aftur niður í skýrsluna þae sem stendur fyrirsögnin „Fisktalning í stiganum við Faxa 2006 – 2023″
-Teljari hefur verið í efsta hólfi fiskstigans við Faxa frá árinu 2006. Hann telur
og reiknar stærð (lengd) fiska á leið upp og niður. Gögn eru misgóð úr talningunni og einstaka ár hafa talningar fallið úr (2012 og 2018). Langmesta gengdin var
á árunum 2007 – 2009 þegar taldir voru 400 – 651 laxar. Meðalgengdin upp fiskveginn síðustu fimm ár sem mælingar ná yfir er 121 laxar á ári. Árið 2023 gengu 129 fiskar upp stigann og voru 113 þeirra metnir sem laxar og 16 sem silungar. Sum ár hefur stiginn verið lokaður hluta göngutímans í þeim tilgangi að safna klaklaxi, sem hefur takmarkað þann fjölda laxa sem hefur farið upp í gegnum stigann og til hrygningar þar. Hámarktæk fylgni er á milli stangveiði í Tungufljóti og fjölda talinna laxa í
stiganum.“
Áður en að við skoðum samantekt sérfræðingana þar sem koma með leiðbeinandi uppástungur um framhaldið, skulum við skoða aðeins efni sem við fundum í kafla sem fjallaði um heimtur merktra gönguseiða. Athyglisvert nokkuð sem þar var að finna. Á árunum 2003 til 2023 voru alls 30.512 gönguseiði örmerkt. Heimtur hafa yfirleitt verið fremur slakar og ef til vill vanmetnar. En alls hafa „rúmlega“ 120 örmerktir laxar skilað sér í gen um árin. Og takið eftir lesendur góðir: 102, eða 82% þeirra veiddust í Ölfusá og Hvítá. 22 veiddust í Tungufljóti, 6 á óvissum stöðum og einn í Baugstaðaósi. Netin einhver? Gefur þetta mögulega vísbendingu um hversu stórtæk netin í jökulvatninu eru og þá auðvitað ekki aðeins gagnvart Tungufljóti, heldur öllum hinum, Stóru Laxá, Soginu, Brúará…
Við ætlum að enda þetta sem stubb úr niðurlagi þeirra Magnúsar, Benónýs og Leos: -Í ljós hefur komið að laxastofn sem ekki er upprunninn af vatnasvæði Ölfusár-Hvítár hefur verið notaður þar til sleppinga. Það er í andstöðu við þau markmið sem sett voru í upphafi, þ.e. að vinna að því með aðferðum fiskræktar, að flýta fyrir landnámi laxa í Tungufljóti ofan Faxa til sjálfbærrar nýtingar. Megintilgangur fiskræktar á vatnasvæði Tungufljóts var að flýta fyrir landnámi laxa ofan við fossinn Faxa. Fiskrækt í yfir 20 ár hefur skilað því að nokkurt uppeldi laxaseiða er nú ofan við fossinn og ólíklegt að frekari sleppingar geti aukið það. Í fiskrækt þarf að vera tryggt að fiskur sem notaður er sé ekki af framandi uppruna líkt og verið hefur
í Tungufljóti. Að lokum bendum við á að skoða ætti leiðir til að forða laxastofnum
vatnasvæðisins frá mögulegu tjóni af erfðablöndun.“
Þeir sem vilja grúska enn frekar í skýrslunni, því mörgu höfum við sleppt, geta slegið inn slóðina hér að neðan:
https://www.hafogvatn.is/is/midlun/utgafa/haf-og-vatnarannsoknir/fiskrannsoknir-a-vatnasvaedi-tungufljots-i-biskupstungum-samantekt-aranna-2015-2023-hv-2024-11
