Laxveiðisumrinu er samasem lokið. Veitt er að vísu í Rangánum, Vatnsá og kannski víðar, fram í október, en í aðalatriðum er þessu lokið. Þetta hefur verið um margt athyglisvert og skrýtis sumar. Fjögur síðustu fram að þessu sumri höfðu verið til skiptis frábær eða ömurleg þannig að menn biðu spenntir og jafnvel smá kvíðnir, því að ef að allt hefð haldið áfram eins og verið hafði, hefði sumarið verið ömurlegt. En það var ekki ömurlegt, kannski ekki frábært, en ekki ömurlegt og jafnframt var það erfitt fyrir fleiri hluta sakir.
Það komu kraftlitlar smálaxagöngur. Það voru þurrkar sem slógu öllu velsæmi við. Þetta var sum sé erfitt og hálfgert harðlífi svo vikum skipti. Flestar ár gáfu fyrir vikið lakari veiði heldur en 2015, sumar voru langt frá þess árs tölu. En einhvern vegin slömpuðust þær flestar til að hanga í einhverskonar þokkalegheitu, Ein og ein var meir að segja frábær, t.d. báðar helstu árnar í Dölunum, Laxá og Haukadalsá að ógleymdri Miðfjarðará sem skilaði næst bestu veiði frá upphafi skráninga. Og fleira mætti nefna.
En á sama tíma var meira um stórlax en verið hefur í mörg ár. Og eiginlega hafa aldrei veiðst fleiri yfirstærðarlaxar og í sumar. Einn var 120 cm og all nokkrir um og yfir 110 cm. Þegar menn eru komnir í 120 cm er verið að daðra við 30 pundin. Í Laxá í Aðaldal einni voru þeir t.d. vel á annað hundrað, þ.e.a.s. laxarnir sem voru 100 cm eða stærri. Vatnsdalsá og Víðidalsá gáfu líka marga svipaða og óvenjulega margar ár skiluðu slíkumfiskum, meira að segja pínulitla krúttið Vatnsá var með tvo yfir tuttugu pundin.
Okkur langað að forvitnast hvað sérfræðingur hefði um sumarið að segja og Guðni Guðbergsson var tilbúinn að svara nokkrum spurningum með þeim fyrirvara að hann ætti eftir að yfirfara skýrslur og margþættar staðreyndir.
Fyrst vildum við spyrja Guðna: Kom þessi stórlaxagusa ykkur á óvart og hver er líklegasta skýringin? Og, menn tala líka um miklu meira af yfirstærðarlaxi en til fjölda ára…..er þetta VS að þakka og eru þetta laxar sem eru að ganga 2-3svar í ána af því að þeim var sleppt í fyrra og hitteðfyrra?
„Það er eftir því hvað þú kallar „gusa“ . Það eru tengsl á milli fjölda smálaxa og stórlaxa árið á eftir í ám hér á landi og hafa alltaf verið enda um sama gönguseiðaárgang að ræða. Það skýrist að hluta til vegna þess að meira af hængum kemur eftir 1 ár í sjó, smálax, og hrygnur eftir 2 ár í sjó, stórlax. Hlutföllin í ám á norðurlandi eru að 20-25% smálaxa eru hrygnur en 60-65% stórlaxa eru hrygnur. Það var mikið af smálaxi 2015 og því áttum við von á góðum göngum af stórlaxi. Tölur um fjölda úr veiði og teljurum liggja ekki enn fyrir en tilfinningin segir að það hafi veri fleiri stórlaxar en búist var við. Reyndar hefur hlutfall stórlaxa verið að hækka í ám hér á landi síðustu árin eins og sést í samantektum um veiði. Eins og nýlega hefur komið í ljós, og um verið fjallað á veidimal.is nýlega, þá er leng sjávardvalar laxa arfbundinn og því líklegt að veitt og sleppt á stórlaxi hafi átt sinn þátt í að snúa við þróuninni um fækkun stórlaxa þótt það hafi ekki verið rannsakað sérstaklega sem þó er brýnt að gera í framhaldinu.
Við höfum ekki orðið vör við fjölgun fiska sem eru að koma til endurtekinnar hrygningar. Með veiða og sleppa eiga þó fleiri fiskar augljóslega möguleika til þess. Því miður hefur söfnun hreisturs minnkað vegna v&s þ.a. að við höfum ekki eins góðar upplýsingar og áður var. Þar þyrftu veiðimenn að vera duglegri við töku sýna og leggja þar með sitt af mörkum til að auka þekkingu og svara þessari spurningu.“
Smálaxinn var ekki „fjölmennur“, var það fyrirsjáanlegt út af köldu vorinu 2015?
„Við erum ekki búinn að sjá hver fjöldi smálaxa var í heild. En við áttum ekki von á mjög sterkum smálaxagöngum. Það er að hluta til vegna þess að vorið 2015 var kalt en líka að vatnshiti í ám hefur farið lækkandi frá 2003, vöxtur seiða minnkað og gönguseiðin að verða eldri og með því hefur framleiðsla ánna dregist saman. Þessir þættir lögðust svo saman. Til að fá mat á þessa þætti þarf að hafa öflugar rannsóknir og veiðar gönguseiða á leið til sjávar ásamt mati á dánartölu í sjó. Hér gegna lykilárnar okkar lykilhlutverki en við höfum bara tvær slíkar og þær rannsóknir eru viðkvæmar fyrir skorti á fjármunum.“
Þú talar um að vatnshiti í ánum hafi farið lækkandi. Hvernig rýmar það við stöðugar fréttir af hlýnun?
„Vatnshiti fylgir lofthita nokkuð vel og sá hiti sem ég var að vitna til var meðaltalsvatnshiti júní til ágúst sem er vaxtartími seiða í ám. Það eru sterk tengsl á milli vaxtar seiða, og vatnshita en sínu mest hjá vorgömlum seiðum. Bæði lofthiti og vatnshiti sumarmánaða hefur lækkað frá 2003 til 2015. Auk þess getur meiri snjór að vetri þýtt snjóbráð og kælingu lengra fram á sumrin. Við erum ekki búin að skoða tengslin við lofthita í þaula en það er sama trend fyrir norðan og sunnan. Það var sannanlega hlýnun til 2003 en kólnun síðan þótt væntanlega verði 2016 hlýrra. Það getur einnig verið að þótt meðalárshiti hækki þá hafi breytingar yfir sumar ekki breyst mikið.“
Þeir smálaxar sem þó skiluðu sér virtust vel haldnir þó að ekki væru þeir allir stórir….hvernig var vöxtur smálaxa í hafinu?
„Eins og áður þá eru jákvæð tengsl á milli stærðar smálaxa og fjölda. Því stærri því fleiri sem skýrist af því að dánartíðni fiska sem eru vel haldnir er lægri en þegar fæða minnkar. Þær niðurstöður sem liggja fyrir benda til að vöxtur í sjó hafi verið hægur eftir að gönguseiðin gengu þangað vorið 2015 og þá einnig að gangan var seint á ferðinni. Þegar gangan er sein fækkar vaxtardögun í sjó.“
Nú finnst mörgum gaman að velta upp þeirri kenningu að þar sem að mögulega gekk lítið af gönguseiðum út í fyrra vegna kulda, þá hafi stór hluti seiða orðið innlyksa og hafi gengið út s.l. vor og þá með 2016 árganginum….er þetta út í loftið? Hvernig komu gönguseiðamælingar út með tilliti til þessa?
„Þessu svara ég með sama hætti og spurningunni hér að ofan. En því má við bæta að ef seiði verða eftir í ánum þá hækkar dánartalan þar og því gengur á fjöldann. En það hefur kólnað í ánum sem dregur úr vaxtarhraða og sumarið 2015 var kalt sem þýðir að eitthvað af seiðum sem annars hefðu gengið út 2016 náðu því ekki. Ég held því að þetta hafi því jafnast nokkuð út.“
Verður ekki að teljast líklegt að mun minna verði um stórlax að ári, fyrst að smálaxagöngur voru jafn kraftlitlar og raun bar vitni?
„Það segir sig nokkuð sjálft að það er ekki von á mjög mörgum stórlöxum á næsta ári m.v. göngur smálaxa í ár. En fjöldi þeirra hefur hlutfallslega verið að aukast svo það kemur líklega eitthvað á móti. Stórlaxarnir hafa einnig verið að stækka svo líklegt er að breytingar hafi orðið á þeim hafsvæðum sem þeir leita á.“
