Friðleifur Egill Guðmundsson fer nú fyrir Íslandsdeild NASF, en strúktúr sjóðsins hefur breyst nokkuð eftir lát Orra Vigfússonar sem stofnaði sjóðinn forðum og rak hann þar til yfir lauk. Augljóslega hefur NASF ekki slegið slöku við miðað við það sem Friðleifur greindi Veiðislóð frá í samtali sem við áttum við hann á dögunum.
Friðleifur er ungur maður, sjálfstætt starfandi lögmaður, og hann eiginlega „væflaðist inn í samstarf“ við Orra heitinn Vigfússon og NASF, eins og hann orðar það sjálfur. „Ég byrjaði að vinna fyrir NASF þegar Orri veiktist, bæði fyrir NASF USA og einnig að ýmsum málum hér innanlands. Ég var Orra innan handar með margvísleg málefni, en það var aldrei planið að skipta mér af. Hins vegar, við andlát Orra, kom upp önnur staða og allt var skyndilega í lausu lofti. Ég ræddi við NASF USA og það var ákveðið að taka saman stöðuna, fara yfir skuldbindingar og stöðuna á verkefnum. NASF á Íslandi tók að sér að fara yfir málefni Færeyja og Grænlands og athuga hvort að forsenda væri fyrir því að halda samstarfinu áfram og hvernig og hvaðan fjármagnið til þess kæmi. Það kom eiginlega ekki til greina að sem kalla má ævistarf Orra tapaðist, enda hafði honum tekist að leysa vanda sem engum öðrum hafði tekist, að kaupa upp veiðiréttindi laxveiðimanna í opnu hafi nánast samfleytt frá árinu 1991,“ sagði Friðleifur….og hélt áfram:
„Í stað Orra skipuðum við formlega Íslandsdeild NASF og hana skipa auk mín Gísli Sigurðsson, Elvar Friðriksson, Friðrik D.Stefánsson, Vigfús Orrason og Jón G.Baldvinsson. Þessi hópur fór í mikla rannsóknarvinnu og þeirri vinnu er nú lokið og allir lausir endar gerðir upp. Í dag starfa deildir NASF sjálfstæðar en áður og það er kraftur í starfinu.“
Í frjálsu falli
Það er ekkert launungarmál að þó að sums staðar haldi laxastofnar velli, þá hefur Atlantshafslaxinn sem slíkur verið frjálsu falli hin síðari ár, af ýmsum sökum, en ekki hvað síst úthafsveiðunum sem Orra tókst að uppræta. NASF Ísland settist í fyrstu niður með Færeyingum til að athuga hvort að framhald gæti orðið á farsælu samstarfinu og það reyndist vera. En allt hafði verið laust gagnvart Grænlendingum hin síðari ár. Um það sagði Friðleifur: „Það var heldur flóknara mál, enda ekki verið samkomulag þar í all nokkur ár. Við Elvar fórum tvisvar til Grænlands til að kynna hugmyndir okkar og risasamningar um laxavernd náðist í höfn. Verndarsjóður villtra laxastofna (NASF) og ASF í Kanada (Atlantic Salmon Federation) undirrituðu 12 ára laxasamning við grænlenska sjómenn og framlengdu um líkt leyti verndarsamning við Færeyinga sem hefur verið í gildi síðan árið 1991
The Atlantic Salmon Federation (ASF) og Verndarsjóður villtra laxastofna (NASF, North Atlantic Salmon Fund) tilkynntu á sínum tíma að þau hefðu undirritað samninga við sjómenn á Grænlandi og í Færeyjum, sem myndu forða þúsundum fullorðinna Atlantshafslaxa frá úthafsveiðum í net og þannig auka líkurnar á að þeir næðu að snúa aftur til hrygningar á æskustöðvar sínar í ánum í kringum Norður Atlantshaf.
Nýi grænlenski laxverndarsamningurinn er til tólf ára (2018-2029). Fulltrúar ASF, NASF og Félags veiðimanna á Grænlandi (KNAPK, Kalaallit Nunaanni Aalisartut Piniartullu Kattuffiat) skrifuðu undir samninginn 24. maí sl. í Reykjavík eftir liðlega heils árs viðræður. Færeyski samningurinn milli ASF, NASF og færeysku hagsmunasamtakanna Laksaskip var undirritaður daginn eftir og fylgdi eftir fyrri uppkaupum NASF á veiðiheimildum til laxveiða í atvinnuskyni, sem má rekja allt aftur til 1991.“
Í fréttatilkynningu sem barst VoV og Veiðislóð frá NASF á sínum tíma sagði: „Í þessari viku náðu NASF og ASF sögulegum áfanga í að tryggja verndun laxastofna með samningum við sjómenn á Grænlandi og í Færeyjum,“ sagði Friðleifur E. Guðmundsson, formaður NASF á Íslandi. „Með þessu höldum við áfram verndarstarfi stofnanda og formanns NASF, Orra heitins Vigfússonar. Orri lagði nótt við dag í meira en 27 ár í viðleitni sinni að vernda laxinn í Norður Atlantshafi, allt þar til hann lést í júlí 2017. Með því að tryggja þessa samninga nú hefst nýtt tímabil laxaverndar í Norður Atlantshafi og á alþjóðavísu, sem sýnir að við erum staðráðin í að endurreisa þessa villtu laxastofna í sitt sögulega hámark.“
Friðleifur heldur áfram: „Hafsvæðin umhverfis Grænland og Færeyjar eru mikilvægar fæðuslóðir villta Atlantshafslaxins sem gengur til sjávar úr hundruðum áa allt í kringum Norður Atlantshaf. Netaveiðar á þessum slóðum eru sagðar vera úr blönduðum stofnum sem geta ýmist verið í góðu ásigkomulagi eða í útrýmingarhættu. Þessar veiðar hafa því áhrif á laxagengd í ám sem eru hætt komnar, líkt og Penobscot áin í Mainefylki í Bandaríkjunum er dæmi um, og ekki síður St. John áin sem rennur í Fundy-flóa í New Brunswick, oft kölluð Rín Norður Ameríku, en á þessum slóðum töluðu Vínlandsfarar um að þeir hefðu veitt stærri laxa en þeir hefðu áður séð. Frægustu evrópsku laxveiðiárnar verða ekki síður fyrir áhrifum þessara veiða, svo sem áin Tweed í Skotlandi, Laxá í Aðaldal og Altaáin í Finnmörk í Noregi.
Samningarnir kváðu á um að opinberar sendinefndir Grænlands og Færeyja hjá NASCO (North Atlantic Salmon Conservation Organization) myndu ekki fara fram á neinn veiðikvóta í atvinnuskyni á fundi ráðsins, sem haldinn var í júní í Portland í Mainefylki í Bandaríkjunum. Því má búast við að kynþroska lax sem hefði annars endað sína ævidaga í netum sjómanna á hafi úti muni ná að ganga upp í sínar heimaár vorið 2019.
Til að bæta grænlenskum sjómönnum það tekjutap sem þeir verða fyrir munu ASF og NASF styrkja aðra atvinnuþróun, rannsóknir og menntun frumkvöðla sem beita sér fyrir verndun vistkerfa hafsins. Veiðimenn á Grænlandi munu þó geta veitt allt að tuttugu tonnum af laxi á ári til eigin neyslu og sölu í heimabyggð líkt og verið hefur. Þá er hvataákvæði í samningnum, sem verðlaunar veiðimenn ef þeir nýta ekki þennan rétt.
Í Færeyjum hefur sögulegur samningur verið í gildi frá árinu 1991 þegar laxveiðum í sjó var hætt þar. Orri Vigfússon náði þeim samningi í félagi við framsýn stjórnvöld í eyjunum, sem voru frumkvöðlar í verndun sjávar á sínum tíma og hafa nýlega tekið forystu í að setja reglur um sjálfbært fiskeldi.
Eftir að samningurinn milli ASF, NASF og KNAPK tók gildi um veiðar á Grænlandi hafa bæði vísindamenn og stjórnvöld tilkynnt um að æ fleiri stórlaxar hafi náð að snúa aftur til heimkynna sinna í ám allt í kringum Norður Atlantshaf. Þess er vænst að með tólf ára áframhaldandi veiðihléi muni tvær heilar kynslóðir villtra Atlantshafslaxa njóta verndar sem dugi til að laxastofninn njóti verulega góðs af.
Í samninganefndinni voru auk mín, Elvar Ö. Friðriksson, auk stofnfélaga NASF Friðriks Þ. Stefánssonar og Jóns G. Baldvinssonar, og formanns ASF, Bill Taylors. Samningaviðræðurnar að þessu sinni byggðu á óslitnu ferli frá því að Orri Vigfússon lagði grunn að þeim árið 2017 með því að kalla sendinefndir frá Grænlandi og Færeyjum til fundarhalda hér á Íslandi.“
Ógnin af opnu sjókvíaeldi
Mikilvægi þessara samninga er mikið og Friðleifur heldur áfram: „Villti laxinn er ein helsta auðlind Íslands. Með því að ná svona miklum og sýnilegum árangri í baráttunni fyrir vernd villtra laxa í úthafinu gerum við okkur vonir um að fólk skilji alvarleika málsins hér heima, því baráttunni lýkur ekki með því að stöðva úthafsveiðar á villtum laxi. Þau lög um fiskeldi sem nú liggja fyrir Alþingi gætu opnað fyrir óafturkræfan skaða á hinum heimsþekktu og heilbrigðu villtu laxastofnum hér á landi. Með því að leyfa nánast óheft eldi á norskættuðum eldislaxi í opnum sjókvíum hér við land mun mengun frá eldinu fara út í hafið, sníkjudýr sem magnast upp í kringum eldið leggjast á villta laxfiska í umhverfinu og strokufiskar ganga upp í árnar til hrygningar og þannig veikja hina villtu stofna með eiginleikum sem henta vel í eldi, en alls ekki til að komast af í náttúrunni. Líf og örlög óteljandi kynslóða laxa eru í bráðri hættu. Við verðum að tryggja að hin alþjóðlega barátta til að endurreisa villta laxastofna við Norður Atlantshaf verði ekki að engu gerð með fyrirhyggjuleysi og yfirgangi fiskeldisfyrirtækja hér heima.
Baráttan gegn laxeldi í opnum kerfum er unnin í nánu samstarfi við ASF í Kanada, NASF í Bandaríkjunum, Frakklandi, Skotlandi og Noregi. Fyrirtæki eins og Loop og Patagonia hafa einnig staðið við bakið á okkur í baráttunni sem er mjög mikilvægt fyrir málstaðinn. Þetta er sú ógn sem mest steðjar að villtum laxastofnum í formi lúsafaraldra og hættunar á erfðablöndunar þegar eldislaxar sleppa, ganga í laxveiðiár og hrygna með villtum löxum. Þá er mengun gífurleg, lífríki undir og í námunda við kvíar deyr. Það er magnað til þess að vita að einni milljón Bandaríkjadala er varið árlega í lúsameðul á heimsvísu og væri frekar að þeim fjármunum væri eytt í að byggja upp búnað sem dugar gegn öllum þessum hættuvöldum. Tæknin er til staðar að koma upp laxeldi í lokuðum kerfum og víða gengur laxeldi mjög vel á landi. Þetta er því mjög öfgakennt. Talað er um að yfir 20 prósent dánarhlutfall sé víða í opnum eldiskvíum út af lús. Konan mín rekur kjúklingabú og ef að hún sýndi fram á slíkar tölur yrði lokað hjá henni samdægurs. Ekki skil ég hvers vegna fiskar njóta ekki sömu verndar og önnur dýr í eldi.
Það er því með öllu óásættanlegt að stjórnvöld gefi út leyfi fyrir þessu eldi í stórum stíl. Allar rannsóknir, allar skýrslur, allar reynslusögur byggðarlaga í Noregi, Skotlandi og víðar sýnir að þetta er mjög skaðlegur iðnaður. Ef við skoðum dæmið hvað Ísland varðar þá eru íslenskir laxastofnar einstakir, en þetta eru ekki stórar tölur, hrygningarstofn upp á 50-60 þúsund laxa. Talað er um allt að 4,5 milljón laxa í opnum sjókvíum í íslenskum fjörðum og það segir sig sjálft að miðað við sleppitíðni eldislaxa úr opnum kvíum, eins og fjölmörg dæmi að utan sýna, þá verður þess ekki langt að bíða að íslenski laxinn verði í stórhættu. Hann er það raunar nú þegar. Og það er óafturkræft tjón sem vofir yfir. Vestfirðingar og Austfirðingar eru settir í afar erfiða stöðu þegar allt er skoðað í samhengi.
Og nú standa öll spjót að Íslendingum og það eru sömu norsku fyrirtækin sem alls staðar hafa valdið ómældum skaða sem ætla að nýta sér tækifærin hérna. Það verður að koma stjórnvöldum í skilning um að varlega verður að fara. NASF er ekki að tala um störf og peninga, heldur náttúruvernd og að ekki verði staðið fyrir því að laxastofnar á Íslandi bíði hnekki vegna vanhugsaðrar skammtíma gróðahyggju,“ segir Friðleifur að lokum.
