Baldur Ó.Svavarsson arkítekt hefur um langt árabil verið svo lánssamur að kynnast hinu nánast lokaða svæði Laxár í Mývatnssveit, Haganesi.
Hann skrifar: „Laxá í S-Þingeyjarsýslu er almennt talin vera ein albesta silungsveiðiá í heiminum. Ekki hef ég samburð við aðra heimshluta en eitt er víst að áin og umhverfið er einstakt. Þeir sem einu sinni veiða þessa skemmtilegu á, geta vart sleppt úr sumri án þess að taka a.m.k. einn túr á þetta magnaða svæði.
En Laxá er ekki bara ein á og eitt svæði. Hún á upptök sín í Mývatni og rennur efst um Mývantssveit, þá niður Laxárdalinn og loks um Aðaldalinn og til sjávar í Skjálfanda. Áin skiptist því gróflega í 3 svæði. Efst Laxá í Mývantssveit. Þá Laxá í Láxárdal að síflu og virkjun sem er neðst í gljúfrum Laxárdals. Sú hina sama og átti að stækka og hækka um árið og kaffæra þar með dalinn. Neðst er svo Laxá í Aðaldal þar sem laxinn heldur sig. Oft kölluð drottning íslenskra laxveiðiáa. Frá virkjun og upp úr er því ekki laxgengt – þar ræður urriðinn því ríkjum.
Efsti hluti árinnar, eins og áður segir kallast Laxá í Mývantssveit. Upptökin í Mývatni þaðan sem hún kvíslast í þrjár megin kvíslar um eyjar og hólma sem skapa þær fjölbreyttu aðstæður og umhverfi sem gerir þennan efsta hluta árinnar svo einstakann. Megnið þ.e. Norðurkvíslin (einnig nefnd Geirastaðakvísl) , Miðkvíslin og hluti Syðstukvíslar tilheyra heildstæðu veiðisvæði SVFR, en í Miðkvíslinni er m.a. hið margfræga miðlunarvirki sem andstæðingar byggingu virkjunar í Laxárdal sprengdu í loft upp 1969 sem mótmæli við þá skelfilegu hugmynd. Með þeirri aðgerð voru þau áform stöðvuð, til allar lukku. Við sem veiðum þessi svæði í dag njótum nú þessa afreks sveitunganna á bæjunum við Laxá í Þingeyjarsýslu.
Stór hluti Syðstukvíslar frá s.k. Mjósundi að Krákárósum tilheyrir hins vegar bænum Haganesi sem stendur austanvert við ána. Þar liðast áin milli Haganesslands og Geldingaeyjar sem aftur tilheyrir SVFR eins og áður segir. Frá Haganesi hafa um árabil verið leigðar út tvær stangir og lítið sumarhús sem stendur við árbakkannn við s.k. Sundvaðshólma. Á árum áður var þessi veiði ekki í reglulegri útleigu, en þeir sem þekktu til gátu fengið að renna fyrir fisk með viðkomu í Hagnesi og beiðni um leyfi. Þeirra á meðal var faðir minn heitinn Svavar Davíðsson og móðir Birna Baldursdóttir sem kynntust ung þeim heiðurshjónum í Haganesi, þeim Ívari heitnum Stefánssyni og Birnu Björnsdóttur. Með þeim tókust góð kynni og trygg vinabönd. Stunduðu faðir minn og móðir veiðar þarna um árbil. Gistu þá gjarnan í tjaldi á árbakkanum.
Með tíð kveiknaði hugmynd hjá þeim félögum, Ívari og föður mínum að nýta mætti þessa frábæru aðstæður betur. Faðir minn tók þá að sér að afla leyfa og eiga við stofnanir sem komu að byggingleyfi á staðnum, því svæðið er á nátturverndarskrá, ásamt því að fjármagna húsbyggingu og framkvæmdirnar. Leyfið fékkst eftir um 2ja ára þref, enda þeir báðir, Ívar og faðir minn staðfastir og þrjóskir með endemum. Reistu þeir í sameiningu lítið hús og aðstöðu skammt frá árbakkanum, þar sem heitir Selhagi við Sundvaðshólma rétt við miðlunarvirki í ánni sem þar hefur staðið síðan um 1930. Að jafnaði kallað stíflan og tengir s.k. Dragsey við Selhagann. Húsið er timburhús – sumarbústaður með stofu, eldhúsi og salerni, tveimur herbergjum og svefnlofti – stendur steinsnar frá árbakkanum og er þannig fyrirkomið að auðvelt er að fjarlægja án sýnilegrar röskunar á landi, skv. samkomulagi við Náttúrverndarstofnun. Þarna er kynnt og eldað með gasi, ekki heitt vatn en kalt rennandi vatn. Ekkert rafmagn er þarna, en í seinni tíð hefur sólarpanelum verið komið fyrir á þaki hússins sem framleiða rafmagn fyrir smá ljóstýru og hleðslu síma og rafyóla ef vill. Aðstaðan var tilbúin vorið 1985 og hófst þá regluleg úthlutun veiðileifa – Viku í senn, frá laugardegi til laugardags þar sem laugardagurinn er ávallt hvíldardagur í ánni. Leyfi miðast við tvær stangir og fluguveiði eingöngu, en þó er leyft að kasta spún fyrir þá sem því nenna. Á árum áður var maðkur einnig leyfður, en er nú bannaður.
Sjálfur hef ég stundað þessar veiðar síðan 1985. Í fyrstu með föður mínum og fjölskyldu viku í senn ár hvert. Nú eftir að ættfaðirnn féll frá hef ég tekið við fjölskyldukeflinu.
Það er einstakur andi og tilfinning sem fylgir því að dvelja þarna við veiðar. Andi umfram aðra veiðstaði sem ég hef heimsótt. Sveitin, áin og umhverfi búa yfir einhverjum umhverfisgöldrum sem erfitt er að lýsa. Nándin við ána er mikil því húsið stendur við árbakkann fjarri alfaraleið. Fuglalífið er einstakt eins og þekkt er. Lengi var ekki gsm samband, sem var nokkur lúxus. Það er nú breytt. Við dvöldum þarna viku í senn árum saman öll stórfjölskyldan, ekki aðeins við veiðar sem þó voru eðilega tímfrekastar. Náttúruskoðun og skoðunarferðir um nágrennið voru stór hluti dvalarinnar. Þarna lærðu minnstu veiðimennirnir í fjölskyldunni tökin. Allt frá listinni að setja í fisk til þess að landa, rota, gera að og ganga frá. Sum hver, nú fullorðin, hafa ekki borið þess barr síðan og eru smituð af veiðidelllunni fyrir lífstíð.
Hagnessvæðið einkennist af gríðarlega fallegum viðarvöxnum hrauneyjum, -hólmum og skerjum sem áin kvíslast um. Þeirra stærstar eru Dragsey og Lambey þar neðan við. Helsta rennslið er milli Dragseyjar og Lambeyjar og aðliggjandi Geldingaeyjar að vestanverðu og svo milli Selhaga og Dragseyjar og Lambeyjar að austanverðu.
Veiðin er að jafnaði góð um alla á – en misjöfn þó eins og gengur. En ætli maður að veiða alla staði Haganess þurfa menn að vera duglegir og óhræddir við að vaða. Einn gjöfulasti staðurinn hefur verið Urðarfoss og breiðan neðan við. Þá hefur Hrútspollur verið vaxandi, en hann er næsti staður ofan við Urðarfoss, en svo kallast straumkastið þar sem rennur úr Pollinum. Yfir þetta straumkast var áður göngubrú úr Dragsey yfir í Geldingarey. Hún ku hafa verið rifin, er þeim bændum í Haganesi og Geirastöðum sinnaðist, segir sagan. Hrútspollurinn er mjög sérstakur staður, stór og gígformaður með rólegu vatni. Talinn dýpsti veiðistaður í allri Laxá. Tók mig mörg ár að læra á hann. Að austanverðu liggur farvegurinn frá stíflunni svokölluðu meðfram Dragseynni og niður að Bjarghólma. Þarna eru fjölbreyttir staðir, allir kenndir við Dragsey, þ.e. Dragseyjarstífla, Dragseyjarbreiða og Dragseyjarhorn.
Þegar Dragsey sleppir má vaða út í Lambey og taka neðstu svæði Hagnesveiða. Svokallaðan Neðstadrátt að austanverðu sem er lygn og grunn sendin breiða sem hlykkjast þar milli tveggja skerja, Strókskers og Viðarskers. Að vestanverðu er það helst Jarkollusker sem gefur, áður en haldið er að neðsta hluti Lambeyjar, Krákárósnum sem er neðsti staður Haganesveiða. Nokkuð straumharður veiðistaður sem getur gefið stóra fiska. Þar missti ég fyrir nokkrum árum, þann stærsta sem ég hef sett í þarna, ábyggilega 12-14 punda urriða. Ógleymanleg taka á Black Ghost sem er fengsæl þarna. Strákurinn minn var með mér og sá ekki tökuna en heyrði skvammpið þegar fiskurinn losaði sig og lenti í vatninu. Honum dauðbrá því hann hélt eitt augnablik að ég, 110 kg maðurinn hefði lent í vatninu, svo mikill var atgangurinn.
Mjósund er efsti veiðistaðurinn, hann er nokkru ofar í ánni og eini staðurinn sem krefst göngu frá húsinu að ráði. Hann er þar sem Miðkvíslin og Suðurkvíslin skiljast að. Djúp sendin renna þar sem þrengir milli lands og Helgeyjar. Lygnt vatn en með þungum undirstraumi. Mjósund er auðveiðanlegur og mikill stórfiskastaður. Í uppáhaldi hjá þeim sem á hann kunna. Þar hef ég fengið mína stærstu fiska hingað til, 10 og 11 punda kvikindi. Faðir minn heitinn hafði fyrir sið að veiða þennan stað á afmælisdaginn sinn á hverju ári, en dvöl okkar þarna miðaðist við þann dag. Ég hef haldið þeim sið, honum til heiðurs.
Vatnið í ánni er mjög lifandi og tekur breytingum eftir veðurfari og ástandi Mývatns. Er við vissar aðstæður algerlega tær og öðrum stundum gruggug og lituð. Einhverju sinni dvaldi ég þarna í viku ásamt fleirum úr fjölskyldunni og urðum við ekki vör á þeim tíma – ekki högg. En áin var þá gríðarlega grænlituð og gruggug af þörungi úr vatninu. Það gerist stundum, auk þess sem botngróður úr vatinu getur rifnað upp ef vindasamt er í lengri tíma og litar þá ána grugguga. Við góðar aðstæður getur veiðin numið allt að 50 fiskum á 6 dögum. Urriðinn ræður ríkjum en stöku bleikja hefur þó ratað á fluguna. Það er þó mun sjaldgæfara nú en fyrir 20-25 árum síðan. Á þeim tíma man ég eftir túrum þar sem allt að helmingur aflans var bleikja.
Eftir að hafa stundað staðinn þetta mörg ár er vitneskja um hvern veiðstað eðlilega orðinn nokkuð þétt. Þó er áin sífellt að koma á óvart og taka nýjir staðir að detta inn eða þeir eldri að breytast lítillega. Það má nefnilega víða sjá á landslaginu umhveris ánna, eftir að hafa farið þar um reglulega þetta mörg ár, að það tekur stöðugum litlum breytingum, tilfærslur, sig og sprungur opnast og gliðna hér og þar. Væntanlega gerist þetta einnig í ánni sjálfri og hefur áhrif. Það er a.m.k. mín kenning.
Veiði er einnig stunduð handan bakkans af veiðmönnum sem tilheyra aðalsvæði Láxár í Mývatnssveit sem SVFR hefur á leigu, eins og áður er getið. Það svæði tilheyrir Geldingarey. Þeir eru þó ákaflega sjaldséðir þar, enda fylgir því nokkuð mikil ganga þeim megin og fæstir sem hafa nennu eða hreinlega ná yfir það svæði á einni vakt. Helst að maður verði var við veiðmenn við Mjósund sem áður er getið. Sjálfum hefur mér vitanlega leikið mikil forvitni á að athuga hvernig umhorfs væri handan bakkans sem ég hef staðið við þetta mörg ár. Í fyrra bauðst mér að koma inn í holl sem veitt hefur það svæði um nokkurra ára skeið. Það var upplifun sem verður endurtekin þetta árið og verður ekki fjallað frekar um hér.
Á komandi sumri held ég enn til veiða í Haganesi á hefðbundnum tíma um miðjan júlí. Það verður 34 árið sem ég mæti á svæðið með mínu fólki. Nú með stálpuðum sonum mínum tveimur sem báðir hófu sinn veiðiskap á þessum stað smábörn að aldri. Sannkölluð feðgaferð sem orðinn er árlegur siður okkar.“
