Nýrnaveikismitið: Margan lærdóminn má draga - augljóslega
Nýrnaveikismitið sem fundist hefur í laxi víða að af landinu hefur leitt af sér að miklu magni hrogna hefur verið eytt og aðstandendur margra áa standa frammi fyrir því að eiga ekki eins mikið inni í klakhúsum og þeir væntu. Ýmsar fregnir hafa komist á kreik og höfum við á VoV heyrt sumar þeirra. Við lögðum því nokkrar nýlega ágengar spurningar fyrir þá félaga Gísla Jónsson dýralækni fisksjúkdóma hjá Landbúnaðarstofnun og Sigurð Helgason deildarstjóra rannsóknadeildar fisksjúkdóma á Keldum. Þeir félagar voru samdóma um að veita vissar upplýsingar á þeim forsendum að “hagsmunaaðilar fái glöggar og öfgalausar upplýsingar,” eins og þeir komust að orði.
Er hægt að fá tæmandi lista yfir þær ár sem urðu fyrir miklu tjóni vegna förgunar?
”Það get ég gert,” segir Gísli og heldur áfram: “Ég hlýt að mega segja þér örfáar tölur, það er alla vega best að menn hafi réttar tölur í stað þess að ýkjusögur séu í gangi. Útkoman var vissulega slæm, en óþarft að sverta myndina meira en nauðsyn krefur. Við tókum sýni úr samtals 51 laxveiðiá við síðustu riðtíð, sem er svona nokkurn veginn í takt við sýnatökur undanfarna áratugi. Niðurstöður leiddu í ljós að nýrnaveikismit fannst í alls 26 ám, sem gerir 51% áa. Þetta er met!
Mikill munur er á smittíðni milli áa, í mörgum hverjum aðeins einn lax. Verstu árnar eru líklega eftirfarandi:
Elliðaár = 22 af 27 (81% smittíðni).
Breiðdalsá = í heildina í þeim 3 eldisstöðvum sem kreistu lax úr ánni reyndust 26 af 49 smitaðir (53%). En á Laxamýri var smittíðnin 24 af 29 (83%).
Laxá í Aðaldal = 14 af 20 (70%).
Fnjóská = 7 af 8 (88%).
En heildin leit svona út:
26 úr Breiðdalsá (53%)
25 úr Eystri-Rangá (9%)
22 úr Elliðaám (81%)
14 úr Laxá í Aðaldal (70%)
11 úr Vatnsá (42%)
9 úr Hafnará (5%)
7 úr Fnjóská (88%)
6 úr Ytri-Rangá (2%)
5 úr Hrútafjarðará (36%)
5 úr Skógá (7%)
4 úr Staðarhólsá (33%)
4 úr Laxá í Leir. (24%)
2 úr Skjálfandafljóti (100%)
2 úr Hafralónsá (67%)
2 úr Laugardalsá (29%)
2 úr Norðurá (22%)
2 úr Miðá (8%)
1 úr Flókadalsá í Fljótum (100%)
1 úr Fljótaá (25%)
1 úr Skraumu (17%)
1 úr Blöndu (11%)
1 úr Haukadalsá (10%)
1 úr Búðardalsá (10%)
1 úr Soginu (6%)
1 úr Grímsá (6%)
1 úr Laxá í Dölum (4%)
Við höfum heyrt að ÖLLU hefði verið fargað hjá Laxmýringum....geturðu staðfest það?
Gísli svarar enn: Nei, þetta er hluti af ýkjunum!! Það sanna er að Breiðdalsárlaxinn var eins smitaður og kemur fram hér að ofan. Svo er það nú bara þannig, hér eftir verður breyting á því, að þeir setja alla klaklaxastofna í eitt og sama kerið og þar eru þeir í sátt og samlyndi frá sumri og fram að kreistingu og sýnatöku. Svona hefur það verið allt frá því 1971 og gengið áfallalaust - þar til nú! Út frá mælingum á smitmagni í hverjum fiski er greinilegt að smitaðar hrygnur úr Breiðdalsá hafa náð að smita bróðurpartinn af hjörðinni og þess vegna koma árnar Laxá í Aðaldal, Fnjóská, Hafralónsá og Skjálfandafljót svona illa út að þessu sinni, líklega saklausar dregnar inn í málið! Alls ekki öllu var eytt, einungis hrognum undan sýktum hrygnum, en oft lenda jú hrogn undan sýktum hrygnum í hrognabakka með alheilbrigðum hrognum en slíkri blöndu er að sjálfsögðu fargað. Af 62 hrognabökkum urðum við að farga öllum nema 13 bökkum. Í þessum 13 bökkum er góður slatti af fallegum hrognum úr þessum ám sem þeir kreistu úr.”
Sigurður bætir við: “Mikill munur er á tíðni nýrnaveikismits í villtum laxfiskum eftir tegund þeirra hér á landi; smittíðni í urriða/sjóbirtingi og bleikju er iðulega talsvert hærri en í laxi. Ekki höfum við enn gögn er skýra skyndilega tíðniaukningu á nýrnaveikismiti í íslenskum laxfiskum er fram kom á sl hausti miðað við fyrri ár. Sama greiningaraðferð hefur verið notuð frá árinu 1992 og er þar skýringar tæpast að leita. Hluti af skýringunni er hins vegar sú er Gísli nefndi að í stöku tilfelli er fiskum úr óskyldum ám haldið saman í keri og ósýktir fiskar hafa tekið þar smit af sýktum. Ástæða þess að slík smitmögnun í geymslukeri verði einmitt nú en ekki á árum áður er væntanlega sú að smituðum laxaseiðum úr eldisstöð var sleppt m.a í Breiðdalsá áður en smit greindist í stöðinni . Ekki er um lögboðna skimun að ræða og ekki sjálfgefið á þessu stigi að það skuli gera.”
Laxar. Mynd HÓ.
M.t.t. smitleiða.....þá var við okkur sagt fyrir skemmstu: “Hvernig stendur á því að frárennsli fiskeldisstöðva renna nær undantekningarlaust útí fallvötn sem oftar en ekki eru veiðiár. Er þetta ekki hættulegt? Slíkar hugmyndir komu m.a. fram er til umræðu var skrautfiskaeldi á Húsavík, að frárennsli af slíku væri beint útí sjó. Er hér ekki enn viðkvæmara umhverfi í húfi?
Gísli svarar: “Það er margrannsakað og sérfræðingar eru á eitt um að nýrnaveiki hafi engin áhrif á villtan fisk í sínu náttúrulega umhverfi. Þar er smit ávallt til staðar (normalt þetta 1-3% smittíðni). Sjúka fiska sjáum við aldrei í náttúrunni, en þeir sem hafa smitið í sér eru hættulegir einkennalausir smitberar gagnvart fiski sem haldið er við eldisaðstæður. Það er við þær aðstæður sem smit magnast upp og verður illviðráðanlegt. Sem sagt viðtakar þessara eldisstöðva, hvaða nafni sem þeir nefnast, er engin hætta búin. En samt ber okkur að sjálfsögðu að lágmarka allt slíkt eins og frekast er kostur og út á það gengur jú okkar barátta.
Og Sigurður bætir við: “Laxfiskar sem fangaðir hafa verið úr ám og vötnum til undaneldis (sleppingar seiða á sömu vatnasvæði til eflingar fiskistofna þar) hafa verið skimaðir fyrir nýrnaveikismiti allt frá árinu 1986. Sú skimun er framkvæmd á Rannsóknadeild fisksjúkdóma á sýnum sem flest eru tekin af héraðsdýralæknum undir stjórn dýralæknis fisksjúkdóma. Aldrei á þessum tíma hafa komið fram við rannsóknir, á þeim sýnum né á laxfiskum sem borist hafa til rannsóknar af öðrum orsökum, vísbendingar um nýrnaveikifaraldur á Íslandi; - eins og Gísli bendir réttilega á. Hins vegar eru dæmi um nýrnaveikifaraldra í villistofnum laxfiska erlendis.
Fram kom er fréttir þessar fóru af stað, að ný greingarleið hefði verið tekin upp og hún gæti verið hluti af(eða öll?) skýringunni á því hversu mikið kom fram af nýrnaveikismiti nú.....er hugsanlegt að þetta sýni veikina bara meira viðvarandi en menn gerðu ráð fyrir og að þetta gæti orðið til þess að stórlega þurfi að draga úr seiðasleppingum í framtíðinni....og þar með gæti botninn dottið úr svæðum eins og Rangánum og Breiðdalsá?
Gísli svarar enn: “Nei, ég er ekki alveg svona svartsýnn. Þetta þarf þó að skoða nánar og næstu misseri gefa okkur góðar vísbendingar og svör.
Sigurður segir hins vegar: “Ég læt liggja milli hluta hversu "rétt" eða "röng" sú stefna kann að vera að stunda sleppingar eldisseiða til að "efla" veiðistofn viðkomandi vatnakerfis ! -
En: seiðaeldisstöðvar sem ætlaðar eru til þessara hluta verður að staðsetja þar sem er nóg af hvoru tveggju, heitu og köldu vatni. Oftar en ekki hefur þurft að beina frárennsli þeirra í nærliggjandi á. Þrátt fyrir að gera verði ráð fyrir einhverju flökti villifiska milli vatnasvæða þá er æskilegt að takmarka sem mest flutning villiklakfiska til geymslu við eldisstöð á öðru vatnasvæði. Vitaskuld skiptir þá máli hvert er eðli árinnar sem tekur við frárennslinu (vatnsmikil, fisklítil jökulá annars vegar eða td lífrík á með öflugum seiðastofni hins vegar). Ekki höfum við gögn sem benda til þess að þetta háttalag undanfainna ára hafi orðið til skaða fyrir villifiska. Aukin tíðni nýrnaveikismits hefur líklega mest áhrif á sjálfar eldisstöðvarnar, í þá veruna að fleiri hrognum verður að henda en ella.
Það er etv helst að bráð sýki á borð við kýlaveiki ,sem gæti borist á ný erlendis frá, kynni að valda nokkrum usla ef að villiklakfiskur með kýlaveikismit væri fluttur til geymslu og hrognatöku á annað vatnasvæði. Þess ber þó að geta að kýlaveikismits hefur ekki gætt hér á landi síðan 1995-1996, eftir öflugar sóttvarnaraðgerðir.
Að öðru leyti ,í grófum dráttum, um mun á frárennsli frá skrautfiskaeldi annars vegar og innlendum laxfiskum hins vegar: Hættan af "skrautfiskum" er að þeir beri með sér "nýtt" smitefni til landsins.
Innlendir stofnar laxfiska bera í mismiklum mæli smitefni sem að öllum líkindum er nokkuð jafndreift í vatnakerfum hér; - drýgsta hættan væri af erlendum flækingum er hingað villtust í ár og vötn.”
Svo mörg voru þau orð þeirra Gísla og Sigurðar og hafi þeir þakkir fyrir framlagið. Af þessu má sjá að eitt og annað má læra af þessu nýrnaveikifári?t.d. að samnýta ekki ker með klaklaxi frá ýmsum ám.
Við þetta er að bæta, að nýrnaveikismit fannst í sjóbirtingi einnig og var ástandið síst skárra, verra ef eitthvað var. Gísl staðfestir þetta:
“Já það er rétt, sjóbirtingurinn fór illa út úr síðustu riðtíð ef horft er til nýrnaveikismits. Af þeim 23 hrygnum sem kreistar voru reyndust 21 bera dulið nýrnaveikismit (91%). Hrognum undan þessum var því fargað. Sýnin úr sjóbirtingnum voru tekin úr fiski úr eftirfarandi ám; 10 hrygnum úr Laxá í Leir., 6 úr Vatnsá, 1 úr Emstrum, 3 úr Affallinu og 3 úr Kálfá. Einn fiskur úr Vatnsá og sá eini frá Emstrum reyndust lausir við smit.”
En sem fyrr segir, nýrnaveiki er þekkt í náttúrunni og þetta er eins og þeir félagar benda á, vandamál eldisstöðvanna og þá um leið þeirra sem eru að hafa fyrir því að ná klaklaxi og ala upp seiði til fiskiræktar. Öruggt má telja að tekin verði um ýmiss konar ný vinnubrögð í klakhúsunum hér eftir.