Það var mikill skóli að vera með þeim bresku
Þarna er aldeilis verið að þreyta lax húsmeginn í Laxfossi. Þetta er síðasta sumar. Myndir eru allar eftir Einar Fal Ingólfsson.
Við birtum hér kafla úr viðtali við gömlu kempuna Kristján heitinn Fjeldsted, kenndur við Ferjukot, en viðtal þetta er að finna í nýútkominni bók um Grímsá í Borgarfirði. Ritstjóri hennar er ritstjóri þessa vefs og myndin er auk þess skreytt glæsilegum myndum Einars Fals Ingólfssonar.
Kristján heitinn Fjeldsted í Ferjukoti var mikill sagnabrunnur um Grímsá fyrri tíma. Þegar út kom bók um Grímsá árið 1983 var ritstjóri þessarar bókar svo heppinn að taka viðtal við Kristján á heimili hans í Ferjukoti í tilefni þeirrar bókar. Viðtalið á fullt erindi í þetta rit, það er fullt af fróðleik um fyrri tíma og skemmtilegar veiðisögur, enda var Kristján mikill sögu- og veiðimaður. Hann var kominn á áttræðisaldur þegar við ræddum saman. Hér kemur viðtalið:
„Ég byrjaði að vera með Bretum sumarið 1928. Pabbi var þá leiðsögumaður fyrir þá bresku og þannig komst ég inn í þetta. Það var breskur maður að nafni Mr.Woodgates sem fékk þá ána á leigu, en hann var alls ekki fyrsti Bretinn sem veiddi í Grímsá. Woodgates var með Grímsá í nokkur ár og síðan ýmsir landar hans allt fram að síðari heimsstyrjöldinni, en þá hættu þeir að koma.
Það var mikill skóli að vera með þeim bresku, maður lærði veiðiskapinn af þeim og lærði á ána um leið, einnig var fróðlegt og framandi að kynnast siðum þessara manna, en sumir þeirra, raunar vel flestur, voru sérvitrir mjög og vanafastir. Það var margt sem kom Íslendingi spánskt fyrir sjónir. Þá var það og afar krefjandi að snúast fyrir Bretann, því það varð allt að standa eins og stafur á bók. Hestarnir urðu að vera tilbúnir á vissum tíma, maður þurfti alltaf að vera til taks og leysa af hendi hin margvíslegustu verkefni.“
Loftmynd af Oddsstaðafljóti. Dökki flekkurinn rétt ofan við veiðimanninn er laxatorfa!
Var eitthvað af þessu fólki þér minnistæðara en annað?
„Þetta fólk var allt svo ólíkt okkur í háttum að hver og einn skyldi eftir sig minningu. Þó hugsa ég að mér sé minnistæðast er ég var leiðsögumaður og hestasveinn fyrir greifynjuna af Lichtenstein. Hún var heljarkerling, um fimmtugt, og hörkudugleg að veiða. Hún fór létt með þessar þungu og miklu 16 til 18 feta stangir sem sumir karlarnir máttu hafa sig alla við. Þessi kona veiddi líka í Þverá og veiðistaðirnir tveir á Fjallinu eru nefndir eftir henni. Efri og Neðri Prinsessurnar. Hún var um fimmtugt þegar hún veiddi hér og veit ég ekki um karlamál hennar að öðru leyti en því að hún hafði smákarl einn með sér, einhvern Subbenski ef ég man rétt og hann var henni til þæginda og snúninga ef með þurfti. Í lok veiðidags, settust þau niður, hann drakk sérrí, en hún viskí og það sá ekki þreytumerki á henni. Í þá daga snérist drykkjarvalið við milli kynjanna.“
Hvernig var samband þitt við þessa konu?
„Það var ágætt, hún leit ekkert niður á okkur frekar en aðrir Bretar sem hér veiddu. Þegar hún fór héðan í síðasta sinn, eftir fjórða sumarið, bauð hún mér að koma til Bretlands og dvelja eins lengi og mig lysti. Ég var ekki nema14 eða 15 ára og þorði því ekki. Ég hef alltaf séð eftir því, þetta var tækifæri til að víkka sjóndeildarhringinn sem ég átti að grípa. En ég gleymi þessari konu aldrei, né hversu létt hún fór með stangirnar stóru, en það var sannarlega eins og að veiða með járnkarli að nota þær.“
Varstu sjálfur farinn að veiða um þetta leyti?
„Það var nú varla svo heitið gæti, en þó aðeins. Ég var til dæmis aðeins 8 ára þegar ég veiddi minn fyrsta lax. Það var í Straumunum, karlarnir voru inni við að fá sér í staupinu, en ég stal stönginni og fór að kasta. Það endaði með því að lax tók hjá mér og ég náði mínum fyrsta laxi, 13 punda hæng.“
Kynntist þú eitthvað þeim Bretum sem voru hér á undan Woodgates?
„Ekki að ráði, en hafði þó af þeim sumum spurnir, enda var mín fjölskylda í nánum tengslum við þá. Sem dæmi um þau tengsl sem mynduðust má nefna Richardson, þann sama og lagði til efni og kostnað til byggingar gamla veiðihússins rétt fyrir aldamótin. Hann var hér árum saman og kona hans með honum, ekki síðri veiðimaður og áhugasamari ef eitthvað var, því hún var alltaf að suða í honum að fara út og veiða þegar hann vildi frekar sitja inni í húsi og fá sér í staupinu. En einn veturinn missti Richardson konu sína og kom ekki aftur eftir það. En hann sendi pabba bréf sem ég varðveiti enn í dag, þar sem hann gaf pabba veiðihúsið og allt sem í því var. Þegar til kom var þar bæði fatnaður, veiðitæki og síðast en ekki síst margir kassar af besta viskíi.“
Bræður að vestan að landa laxi í Oddsstaðafljóti.
Þú minnist oft á veigarnar, voru þeir bresku mikið fyrir þær?
„Já, já, þeir drukku allir meira og minna. Flestir veiddu ekkert sérstaklega mikið, voru búnir að fá nóg þegar þeir höfðu veitt 2 til 3 laxa á dag, fóru þá inn og fengu sér sjúss. Yfirleitt voru þetta hátt settir menn úr hernum og höfðu dvalið í Afríku og Indlandi. Þeir voru vanafastir og venja þeirra var að hafa ætíð nóg af víni, yfirleitt viskíi. Einn þeirra, ég man ekki hvað hann hét, fór aldrei svo út að veiða að ekki væri tveggja lítra viskíkútur með og venjulega kom hann tómur heim. Sá Breti drakk aldrei minna en fjóra lítra af viskí á dag, en samt sá maður aldrei neitt á honum svo heitið gat. Þetta var stór og mikill maður, feitur vel og skrokkurinn tók vel á móti vökvanum. Hann þurfti mikið af fleiru en viskíi, hann át venjulega 24 spælegg með beikoninu á morgnanna. Já, þeir drukku þeir bresku, byrjuðu í býtið á morgnanna margir hverjir og linntu ekki fyrr en undir nótt.“
En innlenndir veiðimenn voru eitthvað í ánni líka, er það ekki?
„Jú, þeir voru nokkrir ágætir menn sem stunduðu hér veiðar, einkum eftir að Bretarnir hættu að koma vegna fyrra stríðsins og uns þeir komu aftur 1928. Meðal þeirra sem hér veiddu voru Sveinn Björnsson forseti, Sigfús Blöndal, Matthías Einarsson læknir, Bernhöftsbræðurnir, Hallgrímur Benediktsson og fleiri, ekki síst Björn J. Blöndal sem var frábær veiðifélagi. Við veiddum oft saman í Grímsá. Síðar kynntist ég öðrum veiðimönnum eins og Jóhannesi á Borg, Guðmundi Einarssyni frá Miðdal og ekki voru þeir verri félagar. Þeir veiddu að vísu ekki mikið, eða lengi í Grímsá, en eru eigi að síður minnistæðir.
Ég man alltaf eftir því þegar Jóhannes var kominn með veiðidelluna sem hann fékk ekki fyrr en hann var farinn að reskjast, að hann átti mánuð í Svarthöfða, mánuð í Hítará, þrjár vikur í Norðurá og þrjár vikur í Þverá. Auk þess var hann að stinga sér viku og viku í Víðidalsá, Miðfjarðará og víðar. Bauð hann mér oft með sér. Hann sagði að þetta „væri það eina sem hann léti eftir sér“ og þótti ekki mikið! Og Guðmundur, maður lifandi, hann var sá glæsilegasti og færasti veiðimaður sem ég hef séð. Sérstaklega flott veiðimaður.
En áður en við hverfum alveg frá bresku veiðimönnunum, þá vil ég geta þess, að einn þeirra var á sveimi við Grímsá, nánar tiltekið í gamla veiðihúsinu eftir að hann var allur. Einu sinni kom Matthías Einarsson í ána í ágúst 1914, árið sem fyrra stríðið hófst. Fyrsta kvöldið sem Matthías svaf í húsinu sá hann hvar maður kom í gegnum hurð á svefnherberginu og fast að sér. Horfði sá vingjarnlega til hans, en sagði ekekrt. Eftir stutta stund, hvarf maðurinn á braut og fór aftur í gegnum hurðir. Matthíasi var talsvert um, en nokkrum dögum seinna er hann var á förum heim suður til Reykjavíkur, kom hann við í Ferjukoti með sitt hafurstask. Sagði hann frá því sem fyrir hafði borið og voru honum þá sýndar nokkrar gamlar myndir af Bretum sem höfðu verið að veiðum í ánni síðustu sumrin á undan og fram á þetta sumar. Við eina myndina staldraði Matthías og sagði öruggur, „þetta er hann.“ Seinna barst sú fregn, að þessi maður hefði verið kvaddur í herinn og fallið í einni af fyrstu orrustum stríðsins. Fleiri sögur hef ég heyrt um að einhverjir svipir séu þarna á ferðinni, en ekki á seinni árum og líklega er endanlega tekið fyrir þetta þar sem búið er að rífa gamla húsið.“
Þú hefur verið meira í Grímsá sem þátttakandi þegar Íslendingarnir voru í ánni?
„Já, satt er það ég var þarna oft með þessum vinum mínum og á veiðum. Ég kynntist ánni afar vel og er þeirrar skoðunar eftir þau kynni, að Grímsá sé skemmtilegasta áin, sú hægasta til veiða, sú fjölbreytilegasta og sú áin sem skemmtilegasta á veiðistaðina. Ég hef oft fengið mjög góða veiði í ánni í gegnum árin og margt skemmtilegt hefur drifið á daganna.“
Sporðaköst.
Eins og hvað?
„Ja, ég veiddi nú einu sinni 17 laxa í beit í Lambaklettsfljóti og Þingnesstrengjum, allt stóra laxa, upp í 27 pund og allt nýrunna fiska. Það gerði veðurbreytingu eftir langa þurrka og félagarnir vildu endilega fara upp í Grafarhyl. Mér leist betur á ána hérna niður frá þennan daginn og bar það þennan ávöxt. Félagarnir veiddu hins vegar lítið upp frá. Þetta var allt tekið á maðk og ég man að ég missti þrjá þunga fiska að auki. Maður lifandi, það voru alltaf stórir laxar í Lambaklettsfljóti og þeir gátu farið að taka þegar sumri hallaði. Ginu þeir helst við spæni. Konan mín, Þórdís, veiddi þarna 30 punda lax fyrir mörgum árum, fékk hann á spón og datt á rassinn úti í ánni þegar hann tók eina rokuna. Minn stærsta lax veiddi ég hins vegar í Hólmavaðskvörn, 29 punda lax. Það var svolítið gaman að því, það hafði rignt mikið og laxinn látið sig síga talsvert niður fyrir venjulegu tökustaðina. Ég skyldi fyrst ekkert í því að laxinn var ekki á sínum stað, fann hann þó um síðir og fékk þá rokveiði, þar á meðal þennan 29 punda.
Hólmavaðskvörnin var miklu betri veiðistaður í gamla daga heldur en nú er. Það var eitthvað verið að reyna að hressa hana við, en það hefur ekki borið árangur hvað sem síðar verður. Lambaklettsfljótið hefur hins vegar haldið sínu þótt staðurinn hafi breyst nokkuð. Það var algengt að fá svona 4-5 laxa þar i beit og oft voru sumir þeirra 24-25 punda fiskar.“
Eru þetta þá eftrilætisveiðistaðirnir þínir í Grímsá?
„Eftirlætin mín eru Strengirnir, á því er enginn vafi. Þeir eru lang skemmtilegasta fluguveiðisvæðið í ánni og sjálfsagt þótt víðar væri leitað. Mið Strengurinn er sérstaklega skemmtilegur, þar eru sérstakar rásir í botninum og laxinn liggur í þeim. Hann tekur yfirleitt nær landi Fossatúns. Efsti strengurinn er líka skemmtilegur, en erfiðari. Hann er þröngur efst og fallhraður, en neðst í honum er spegill og klapparbrún frá Fossatúnslandinu. Undan henni, neðst í strengnum, er tökustaðurinn. Ef maður hefur lært á Strengina, er enginn vandi að fá þar fisk.
Það var einmitt í Mið Streng sem ein magnaðasta veiðisaga sem ég hef heyrt gerðist, er Halldór Vilhjálmsson skólastjóri á Hvanneyri veiddi þann stærsta lax sem vitað er til að hafi veiðst í Grímsá. Það var til siðs að hann og pabbi fóru ávalt í ána í ágústlok til þess að veiða síðustu daganna og ganga síðan frá veiðihúsinu fyrir veturinn. Þetta gerðist einmitt í einum slíkum túr. Halldór veiddi ferlíkið á maðk og var lengi að glíma við það. Þetta var 32 punda hængur, grútleginn og þegar Halldór náði laxinum loksins upp á grunnið til sín, miklu neðar í ánni en hann tók, þá sargaðist girnið í sundur og laxinn fór að brölta til frelsisins, laus við öll höft. Þá var það Halldór sem stökk á laxinn þar sem hann svamlaði í ánni og hófst þar gífurlegur bardagi þar sem þeir höfðu hvorn annan til skiptis undir. Að lokum greip Halldór til þess ráðs að bíta í sporðinn á laxinum og eftir það fór að gæta aflsmunar.“
Verulegur bolti kominn að löndun í Engjahyljum.
Kanntu fleiri svona hrakfallasögur?
„Ja, það kom aldrei neitt svona fyrir mig, ég fór skakkafallalaust í gegnum mínar Grímsárveiðar. Margir af félögunum og vinunum lentu hins vegar í ýmsu og pabbi lenti einu sinni í bráðri lífshættu. Það var þannig, að eitt sinn var hann staddur við Grímsá um haust og var að loka húsunum. Varð honum gengið út á Miðberg og er hann leit ofan í Mið-ker, sá hann þar gríðarstóran lax. Ég tel að þetta hafi verið feiknafiskur, því pabbi sagði hann „mjög stóran“, en slík lýsing á laxi þýddi allt annað í þá daga en nú, en laxinn var miklu vænni að jafnaði á þessum árum. Stórir laxar voru stærri en þeir sem þannig er lýst í dag. Pabbi fékk veiðifiðring er hann sá þessa miklu skepnu í kerinu og virtist honum að hægara væri fyrir laxinn að hörfa aftur niður í Myrkhyl heldur en að halda för sinni áfram, því hann virtist lítið svigrúm hafa þarna til að komast upp úr pyttinum.
Pabbi fór nú og sótti sérstakan háf, sterkan og skaftlangan, smeygði honum undir stórlaxinn og hugðist því næst færa fiskinn upp á klettinn til sín. En það fór á aðra leið, þetta var mikill lax og sterkur vel. Hann tók viðbragð og svipti háfnum og pabba með fram af brúninni og á kaf ofan í hylinn. Pabbi hefði getað drukknað þarna en honum til happs nær áin meðalmanni þarna rétt í háls og hann gat því fótað sig og botnað. Komst hann þrekaður og við illan leik upp úr ánni, en hvorki laxinn eða háfurinn hafa sést síðan.
Hún er líka fræg sagan af Hjálmtý kaupmanni í Nonna þegar hann fékk stóran lax í Svartastokki, en var með lélega línu sem hann treysti ekki. Hann fór því ofur varlega og viðureignin tók fleiri klukkustundir. Barst hún allar götur niður á „Home flat“. Það er svolítil móhella í árbotninum þar og hvernig sem það atvikaðist, þá hrökk línan í sundur fast við laxkjaftinn loks er sá fyrir endann á glímunni. En hjálmtýr var ekki á því að láta laxinn sleppa, réðst á hann úti í ánni og aftur kúveltust í ánni maður og lax í köldum og votum faðmlögum. Áhorfendum leist ekkert á blikuna, laxinn kom Hjálmtý hvað eftir annað undir og svo virtist sem hann ætti á hættu að drukkna. Þá skarst Dr. Kristinn Guðmundsson í leikinn, óð út og náði laxinum ofan af Hjálmtý og það kom á daginn að hann var aðframkominn og hafði þambað talsvert af vatni. Hann var engu að síður nógu hress til að kasta sér á laxinn þar sem hann spriklaði á bakkanum og rota hann. Þetta var 20 punda lax.“
Kanstu fleiri svona sögur?
„Það hefur margt gerst og það eru ekki alltaf stórlaxar á önglinum þegar menn komast í raunir. Sigfús Blöndal var til dæmis einu sinni að veiða í Svartastokki þegar honum varð fótaskortur og hann datt í ána. Hún er þarna straumþung og hyldjúp. En Sigfús var vel feitur og hafði vit á að berjast ekkert um, heldur flaut niður allan stokk, niður á „Home flat“, eða þar til hann gat botnað. Þá stóð hann upp, óð í land, gekk inn í hús og hafði fataskipti, hélt síðan aftur upp í Svartastokk og hélt áfram að veiða.
Svo var Vilhelm Bernhöft einu sinni að veiða í Hólmavaðskvörn. Allt í einu var allt rifið út af hjólinu hjá honum, en ekki var það stórlax, því „takan“ kom í bakkastinu. Þegar Vilhelm var litið um öxl, sá hann tryppi æða um alla móa með fluguna í rassinum. Fór tryppið með alla línuna og sleit við hjólið og var þá Vilhelm að orði: „hvern fjandann vill folald vera að gera upp í sveit!“
Snúum okkur að öðru Kristján, hvað þekktirðu Grímsá vel fyrir ofan Strengi?
„Mín þekking á Grímsá er best frá Strengjum og niður úr, en ég hef veitt um alla á og sérstaklega oft í Grafarhyl. Sannast sagna var heldur lítil veiði í Grímsá frammi í dal fyrr á árum. Það var svo mikill ádráttur í ánni á þeim slóðum, að laxinn þvarr þar og hélt sig meira neðarlega í ánni. Þetta breyttist svo smám saman þegar farið var að friða ána fyrir ádrættinum í vaxandi mæli. Ármótin, Skarðshylur og Kotakvörn urðu fljótt miklir veiði- og hrygningarstaðir, en lengi vel var Grafarhylurinn efsti staðurinn þar sem eitthvað magn var af laxi og eitthvað veitt á stöng að ráði. Það var líka dregið mikið á í Grafarhyl, en hann er þannig í eðli sínu að það er nokkurn veginn ómögulegt að taka allan laxinn úr hylnum.“
"Tveggja ára" úr Kotakvörn.
Segðu mér eitthvað frá Grafarhyl...
„Hann er lygn og breiður og var geysilega mikill veiðistaður, en hann hefur verið misjafnari á seinni árum og lélegur sum sumur. Það er gamall veiðikofi á bakka hylsins, það var Ásgrímur Sigfússon sem reisti hann um árið og ég veiddi oft í Grafarhyl í boði hans. Einu sinni veiddi ég þar 27 punda hæng á flugu, einn af mínum stærstu löxum í Grímsá. Ég á mynd af þeim laxi sem Guðmundur Kamban tók, en hann var þá hér á ferð með þýskum manni og tóku þeir mikið af myndum, sérstaklega þó sá þýski.
Ásgrímur hafði það ansi gott þarna. Hann sat löngum við gluggann á kofanum og horfði út á hylinn. Lét fara vel um sig, en var við öllu búinn. Hann beið þá eftir því að áin gáraðist, eða að laxinn færi að vaka, þá dreif hann sig út og fékk svona einn eða tvo í einu. Með þessu móti fékk hann oft þetta 6 til 8 laxa á dag og margt af því var stórlax, en þeir stærstu voru einmitt oft í Grafarhyl og ég gæti trúað því að svo væri enn. En það þurfti að vera vindur til að vit væri í að renna í Grafarhyl. Best var stíf norðanátt.
Svo var Grafarhyl geysimikill ádráttarveiðistaður. Pabbi leigði hylinn til ádráttar stundum, því heimilisfólkið sá yfirleitt heldur lítið af þeim laxi sem veiddist á stöng, rétt að Bretarnir læddu einum og einum á bæina. Það var ávalt stór dagur í dalnum þegar dregið var á Grafarhyl og flestir eða allir sem vettlingi gátu valdið mættu til leiks. Það var stundum stórkostleg veiði, þannig kommu eitt sinn 160 laxar í einum drætti og flest af því stórir laxar, allmargir yfir 20 pund. Að þessu sinni sendi pabbi laxinn til Englands, aðallega til Hull. Hann hlaut hins vegar tjón af þessari sendingu. Þetta var síðsumars og laxinn allur orðinn leginn. Leginn lax kölluðu Bretar „sun fish“ og vildu hann ekki.“