“…..EN NÚ VAR HANN FERLEGUR”
Sögusviðið er Hvítá í Borgarfirði.
Það er kannski að bera í bakkafullan lækin að halda áfram að ræða um stórlaxa Íslands fyrr á tímum, nú þegar stórlega hæpið era ð annað eins sjáist í íslensku ánum í bráð í það minnsta. En við getum ekki á okkur setið….og eins og oft áður, vorum við að blaða í bókum Björns J. Blöndal, í þessu tilviki “Að kvöldi dags” frá árinu 1952. Þar er að finna kafla sem ber heitið “Þeir voru stórir”. Er þar greint m.a. frá svokölluðum Flóðatangalaxi og einnig laxinum Skildi, sem að Björn segir vera þann stærsta lax sem hann nokkru sinni sá í íslensku vatni, en sjálfur veiddu hann og bræður hans nokkra laxa allt að 36 punda.
Við grípum inn í frásögnina og byrjum á Flóðatangalaxinum: -Öðru hverju um ævina hef ég heyrt talað um stóra laxa. Þeir hafa jafnan þótt umtalsverðir. Barn að aldri heyrði ég undrasögn eina héðan úr Borgarfirði um lax sem átti að hafa veiðst í Hvítá, rétt hjá bænum á Flóðatanga í Stafholtstungum. Var sagt að sá lax hefði vegið hvorki meira né minna en 70 pund. Eigi man ég hver sagði mér þetta first , en árið 1924 eða 1925 sögðu tveir menn mér sögu þessa, hvor í sínu lagi. Það voru Guðjón bóndi Kjartansson á Flóðatanga og Björn Ólafsson frá Kaðalstöðum. Báðir þessir menn voru glöggir og greinargóðir (Ég hef lesið þetta fyrir Þorstein bónda Böðvarsson í Grafardal. Hann mundi vel eftir þessari sögu og þyngd laxins taldi hann 65 eða 70 pund. Hélt þó að 70 pund væri réttara. Þorsteinn dvaldist árum saman á Flóðatanga).
Það var rigning og rok þegar Guðjón sagði mér söguna first. Við höfðum báðir vitjað um laxanet í Hvítá og veitt vel. Guðjón hafði boðið mér heim til sín, og við gengum eftir hinum forna farvegi Hvítár, sem nú var þurr. Fyrir mörgum árum rann Hvítá eða stór kvíls úr henni þarna og rétt við bæinn á Flóðatanga og síðan í Norðurá, miklu ofar en nú er.
Þegar við gengum eftri sandinum, stanzaði Guðjón snögglega og sagði: “Hérna var það sem að 70 punda laxinn veiddist.” Ætla ég, að það hafi verið nokkru nær Flóðatanga en miðja vegu frá Hvítá, þar sem hún rennur nú.
Stórlaxar í Borgarfirði eru nú fáir og oftast ekki stærri en þessi lax sem veiddist í Þverá í fyrra.
Guðjón sagði að laxinn hefði veiðst í íslenskt þráðarnet(þráðurinn spunninn úr togi). Var netið einhölunet, enda voru öll net í Hvítá af þeirri gerðinni þá. Eigi man ég nú nafn veiðimannsins, en þó sagði Guðjón mér það. En hitt man ég vela ð hann sagði , að þá hefði séra Stefán Þorvaldsson verið prestur að Stafholti (Sr.Stefán var prestur að Stafholti 1866-1886). Sagði hann, að veiðimanninum, hver sem hann var, hefði þótt stærð laxins svo mikil, að hannþorði eigi að borða fyrr en að spyrja prest, hvort óhætt mundi. Taldi prestur það með öllu óhætt, og varð engum meint af. Guðjón taldi þennan lax hafa verið af útlendu kyni og nefndi kroppinbak.
Björn Ólafsson sagði söguna mjög á sama veg og Guðjón. Eigi minntist hann þó á erlent kyn. Nefndi hann nöfn margra manna, er vitað höfðu, að sagan var sönn. En þeir munu flestir eða allir hafa verið mér ókunnir, og eigi kann ég nú að greina nöfn þeirra.”
Þar með lýkur frásögn Björns af Flóðatangalaxinum, sem var án nokkurs vafa stærsti laxinn sem veiðst hefur í íslenskri á, hvort heldur hann var 65 eða 70 pund. Vangaveltur um útlent kyn stafa þó líklega af því að stærð laxins hefur vakið svo mikla athygli. Eina laxategundin sem getur náð þessari hrikalegu stærð er Chinook laxinn, eða Kóngslaxinn í Alaska, en hann er ein af hinum mörgu Kyrrahafstegundum og frekar hlýtur að teljast hæpið, svo vægt sé til orða tekið, að slíkur fiskur hafi veiðst í Hvítá við Flóðatanga. Ljóst er af mörgum gömlum sögum, að mjög stórir laxar hafa verið til hér á landi, kannski ekki í löngum röðum, en þeir voru til. Sjálfur veiddi Björn þrjá laxa á bilinu 30 til 33 pund og Jón bróðir hans enn fleiri, þar af einn 36 punda. Allir veiddust þesir laxar við Svarthöfða í Hvítá. En Björn segir frá þeim stærsta laxi sem hann nokkru sinni sá á ævinni í sama kafla og við grípum aftur niður þar sem stendur…..
-Það mun hafa verið nálægt 1930, að við Þorvaldur bróðir minn sáum óvenjustóran lax rétt við Haugsendavað á Hvítá. Lá hann þar við hnaus skammt frá landi. Lax þessi var mjög auðkenndur á því að hann var með stóra, hvíta skellu rétt hjá bakugganum. Þessum stóra laxi gáfum við nafnið Skjöldur.
Mjög langaði okkur til að veiða þennan lax. Við reyndum við hann öll veiðarfæri, er við áttum, en árangurslaust. Þegar við höfðum reynt við hann í nokkra daga, fengum við Jón bróður okkar til að reyna við þennan stóra fisk. Hann var svo ótrúlega laginn við að veiða stóra laxa. Eftir margar árangurslausar tilraunir gat Jón að lokum fengið Skjöld til að taka lítinn silungaspón. Skjöldur fór að öllu rólega, eins og oft er háttur mjög stórra laxa. Svo stökk hann og hristi úr sér litla silungsöngulinn. Skömmu síðar var hann aftur lagztur við hnausinn sinn.
Mörgum stundum eyddum við allir þrír til að reyna að veiða þennan lax, en árangurslaust.Þegar leið á sumarið, flutti hann sig undir Svarthöfða og lá þar skammt frá landi, þegar veiðitímanum lauk.Snemma í júlí næsta sumar sáum við Þorvaldur geysistóran lax liggja við sama hnausinn og árið áður við Haugsendavað. Hann var með stóran, hvítan blett rétt hjá bakugganum; því töldum við, að þar væri Skjöldur kominn aftur.
Væntanlega var Skjöldur mun stærri en þessi risi.
Stór var Skjöldur fyrra sumarið, en nú var hann ferlegur. Reyndum við að mæla lengd hans með því að leggja stengur okkar á bakkann á móts við sporð og höfuð og mæla svo millibilið milli stanganna. Hugum við, að hann væri nálægt 150 sentimetrum á lengd.
Stórlaxaþrá okkar vaknaði, þegar við sáum þennan ferlega fisk. En sagan frá sumrinu áður endurtók sig. Skjöldur varð ekki veiddur.
Oft, rétt áður en svefninn sækir mig heim, hef ég hugsað um Skjöld. Mörgum sinnum hef ég fundið hann taka í svefnrofunum. Stundum hef ég þreytt hann langan tíma, en aldrei hef ég dregið hann á land í löndum draumanna.
Margt á ég skildi að þakka. Hann sannfærði mig um, að það er ekki sama, hvað við hugsum, umleið og við hverfum inn í lönd draumanna. Svanur sem syndir á bláu vatni. Strá, sem berast í blænum. Þetta og ótalmargt fleira er hollt að hugsa um, þegar svefninn kemur. Maður, sem sofnar með það í huganum, sem hann sá fegurst, vaknar að líkindum betri maður. Um leið hefur hann líka fært guði þökk fyrir lífið eins og það er.”
Já, magnaðri verða frásagnirnar tæplega. Það eru raunar ekkis vo mörg ár síðan að 43 punda hoplax veiddist í þeirri ólíklegu á, Bakkaá norður af Vopnafirði. Lax sem hafði hrygnt þrisvar og var enn lifandi og á leið til sjávar! Enn geta því ævintýrin gerst ná á tímum smálaxavæðingar.
.JPG)
